Categorie: Filosofie

Rob Compaijen over de filosofie van een pijnlijke emotie

Afgunst is een pijnlijke emotie. Als we afgunstig zijn, hebben we het gevoel in de schaduw te staan van een broer of zus, vriend of vriendin, collega of teamgenoot. Anderen lijken het beter getroffen te hebben dan wijzelf en dat is maar moeilijk te verkroppen. Hoewel iedereen ermee bekend is, wordt afgunst slecht begrepen. Wat is het verband tussen afgunst en eigenwaarde? Bestaat er een verschil tussen afgunst en jaloezie? Is afgunst alleen maar verwerpelijk? Wat is de politieke betekenis van afgunst? 

Rob Compaijen (1986) is als universitair docent filosofie verbonden aan de Protestantse Theologische Universiteit. Zijn onderzoek richt zich onder andere op het existentialisme, emoties en onthechting in de ethiek. Hij verzorgt regelmatig publiekslezingen over uiteenlopende onderwerpen.

Dinsdag 14 januari, 20.00 uur

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
14-01 Zitplaats € 11
Voeg toe aan winkelmandje

Lieke Asma over onbewust discrimineren

Lieke Asma was al eerder in het filosofe café te gast, toen met haar vorige boek over de filosofie van de vrije wil. Nu komt ze terug met haar nieuwe publicatie over een uiterst actueel thema. We kunnen mensen onrechtvaardig behandelen zonder het te willen, en zelfs zonder het op te merken. Onbewust en ongewild maken we onderscheid tussen personen op basis van hun gender, etniciteit, leeftijd, lichaamsgewicht of seksuele oriëntatie. Hoe kan het dat ons zelfbeeld zo afwijkt van ons gedrag?

Het antwoord lijkt helder: in het onbewuste liggen vooroordelen opgeslagen, die ongemerkt onze gedachten, gevoelens en beslissingen beïnvloeden. Maar is dat wel de juiste manier om over deze problematiek na te denken? Is het wel behulpzaam om de blik naar binnen te richten? Filosoof en psycholoog Lieke Asma pleit voor een radicaal ander perspectief. Om oog te krijgen voor onze blinde vlekken, moeten we de aandacht juist verplaatsen naar de wereld buiten ons. Alleen door te kijken naar patronen in gedrag, keuzes en reacties, en door te luisteren naar ervaringen van anderen kunnen we discriminatie herkennen en voorkomen.

Lieke Asma (1984) is filosoof en psycholoog. In 2018 promoveerde ze aan de Vrije Universiteit Amsterdam op een proefschrift over vrije wil en wetenschappelijk onderzoek. Aan de Munich School of Philosophy doet ze onderzoek naar impliciete vooroordelen, zelfontplooiing en handelen. Met haar debuut, Mijn intenties en ik. Filosofie van de vrije wil (2021), haalde ze de shortlist van de Socratesbeker en van de Hypatia-prijs.

Dinsdag 4 februari, 20.00 uur

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
04-02 Zitplaats € 11
Voeg toe aan winkelmandje

Renate Schepen over twee ‘vergeten filosofen’

Filosofen Maria Zambrano en Sor Juana Inés de la Cruz waren visionair en wereldvernieuwend. Maria Zambrano leefde veertig jaar in ballingschap. In die tijd bezocht ze Mexico, waar ze kennismaakte met het werk van Sor Juana. Zambrano en Sor Juana hebben veel gemeen: ballingschap, het poëtisch denken en het luisteren naar stille stemmen in onszelf en de wereld. Met Renate Schepen lezen we werk van beide filosofen dat vanaf december voor het eerst in het Nederlands beschikbaar is, verdiepen we ons in hun binnenwereld en onderzoeken we de ongehoorde stemmen in onze eigen binnenwereld. Een kennismaking met twee ‘vergeten filosofen’.

Maria Zambrano
Sor Juana Inés de la Cruz

Hoe navigeer jij in een complexe wereld? Hoe krijg je weer zin om de ander te begrijpen? Als filosoof beweeg ik met hoofd en voeten kriskras door tijden en continenten. Zo vind ik ideeën die ons kunnen helpen om te navigeren in een complexe wereld. Hierdoor kom je tot nieuwe inzichten en creatievere oplossingen. 

Al ruim 20 jaar werkt Renate als trainer om teams, organisaties en cursisten nieuwe denkwerelden te laten ervaren. Dit doet ze bij opleidingsinstituten als The School of Life en de ISVW. Op interactieve en toegankelijke wijze, zoals via film performance, shared walks en podcasts neemt ze je mee buiten je comfortabele bubbel, zodat je wereldbeeld verruimt. Als nomadische filosoof reisde ze de wereld rond naar ondermeer Nigeria, Etrurië en Japan waar ze ideeën vond die voor onze huidige tijd relevant zijn. Renate studeerde filosofie aan universiteiten in Amsterdam, Montevideo en Accra en is in Wenen gepromoveerd op interculturele filosofie.

Dinsdag 3 december, 20.00 uur

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
03-12 Zitplaats € 11
Voeg toe aan winkelmandje

Dimitri Goossens over de relatie tussen doodsbesef, kunst en cultuur, en religie

Van Dr. Frankenstein en Dracula tot The Walking Dead en The Last of Us – vanaf zijn ontstaan in de romantiek tot op de dag van vandaag is horror mateloos populair. Angstaanjagende monsters en choquerende beelden blijven generaties kijkers boeien. Maar wat is er zo intrigerend aan deze ogenschijnlijk platte vorm van vermaak? Is er een diepere betekenis te ontwaren in de bloederige wereld van slashers, shock en gore?

Volgens de Vlaamse filosoof Dimitri Goossens valt in horror de hartslag van de menselijke conditie te beluisteren. Hij beschrijft waar het genre vandaan komt en legt uit waarom het ons blijft achtervolgen en fascineren. Aan de hand van filosofen als Bataille, Nietzsche, Kristeva en Foucault verkent Goossens de horror onder het bed van onze westerse cultuur. Daar opent zich een afgrond waarin de dood, monsters, het abjecte en de walging zich ongemakkelijk aan ons opdringen. Zo houdt horror ons een duistere spiegel voor, waarin beelden van het onmenselijke ons nieuwe en verhelderende inzichten bieden in ons mens-zijn en onze sterfelijkheid.

Dimitri Goossens is filosoof en historicus. Hij is als docent verbonden aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen. Zijn onderzoek richt zich op de relatie tussen doodsbesef, kunst en cultuur, en religie. Hij verkent daarbij noties als transgressie, het sublieme en het abjecte. Als de ‘horrorprofessor’ is hij een veelgevraagde gast in de media en komt hij nu ook eenmalig naar Verhalenhuis Haarlem!

Dinsdag 10 september, 20.00 uur

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
10-09 Zitplaats € 11
Voeg toe aan winkelmandje

Erasmus, Spinoza en dat wat ons bindt, door Ronald van Raak

Ronald van Raak gaat te rade bij de twee grootste filosofen uit de Nederlandse geschiedenis. Erasmus en Spinoza zijn filosofen die in ons land lang werden gehaat, om vervolgens te worden vereerd. Denkers die in weinig opzichten met elkaar te vergelijken zijn, maar toch beiden symbolen werden van vrijheid en tolerantie. Erasmus hield tijdgenoten een morele spiegel voor in de Lof der Zotheid (1511). Spinoza beschreef in zijn Ethica (1677) een uitdagende morele filosofie.

In Spelen met waarden, betalen met gedachten onderzoekt Ronald van Raak hoe het denken van Erasmus en Spinoza tot stand kwam en welke waarden eraan ten grondslag lagen. Hij vertelt hoe hun denkbeelden door de tijd heen werden gebruikt en wat hun filosofie kan betekenen in het huidige debat over de vraag wat ons nog met elkaar verbindt.

Fragment

‘Volgens Erasmus kunnen gedeelde waarden niet van buitenaf worden opgelegd, maar moeten deze uit de mensen zélf komen. Hij wierp de vraag op hoe de maatschappij burgers in staat kon stellen om zichzelf moreel te ontwikkelen, om op deze manier inzicht te krijgen in de verplichtingen die we hebben tegenover elkaar. Voor Erasmus staat of valt een vrije samenleving met de vrijheid die we aan anderen gunnen.’ 

Ronald van Raak is hoogleraar Erasmiaanse waarden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) en is als raadslid verbonden aan de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB).

Dinsdag 3 september, 20.00 uur

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
03-09 Zitplaats € 11
Voeg toe aan winkelmandje

Over verkiezingsdag in de VS en democratische samenleving

Mensen zijn geen los zand, maar gras. Elk blad is anders en tegelijk zijn ze alle verbonden. Gras is taai en veerkrachtig, het sterft en komt steeds weer terug. De Amerikaanse dichter Walt Whitman gebruikte dit beeld in zijn visioen van de toekomstige democratische samenleving. Bijna twee eeuwen later is Whitmans spirituele kijk op natuur en samenleving onverminderd actueel.

In De kracht van gras verbindt Jan-Hendrik Bakker Whitmans denken en dichten met dat van Hannah Arendt en de Europese traditie van het humanisme. De ecologische en democratische crises vragen om een radicale filosofie waarin kosmos, persoon en samenleving één geheel vormen. Dit boek laat de lezer niet alleen kennismaken met de reikwijdte van Whitmans geest, maar zoekt ook naar manieren om met Whitman de toekomst tegemoet te treden.

Jan-Hendrik Bakker (1953) studeerde filosofie, psychologie en literatuur en promoveerde in de wijsbegeerte aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Als journalist werkte hij voor de Haagsche Courant en het AD. De afgelopen vijftien jaar schrijft hij voornamelijk over literatuur en filosofie, onder andere voor TPO Magazine, en schreef onder meer Grond. Een pleidooi voor aards denken en een groene stad. Voor het eerste essay uit Welkom in Megapolis werd hem de Jan Hanlo Essayprijs (Klein) 2007 toegekend. 

Uit het juryrapport: ‘Bakker heeft veel te danken aan het kunstwerk dat hij prachtig weet te beschrijven en dat hij perfect weet te benutten voor zijn essay over de relatie cultuur/natuur, stad/platteland. (…) Aldus slaagt hij erin de tegenstelling tussen kunst en wildernis zo te beschrijven dat het inzicht van de lezer werkelijk wordt verdiept.’

Dinsdag 5 november, 20.00 uur

Selecteer een gebeurtenis in het vak blok instellingen

Maand van de filosofie – lichte voorstelling over de dood

Dinda Provily en Emma Linssen vormen een jong filosofisch theater-duo. Ze spelen ‘La Grande Finale’, een filosofische voorstelling die op zeer komische wijze licht werpt op de meest jammerlijke gebeurtenis uit het leven: onze dood. “Niet eerder zag ik een voorstelling die filosofisch, zo inhoudelijk, helder én humoristisch tegelijkertijd is”, zo schreef iemand uit het publiek. Het filosofiecafé in Emmen schreef onder andere “De toeschouwer wordt bij de keel gegrepen terwijl hij lacht én aan het denken wordt gezet, en bovendien kennismaakt met het gedachtegoed van Sartre en Heidegger.” 

wearepublic
Gratis toegang met uw WeArePublic reservering. Kijk op wearepublic.nl

Over La Grande Finale

Dinda en Emma staan stil bij de (on)zin van de dood. Wat is de betekenis van een leven dat eindigt? Heeft ons bestaan nog wel zin als het hoe dan ook voorbij gaat? In La Grande Finale worden twee dode filosofen, Martin Heidegger en Jean-Paul Sartre, tot leven gefantaseerd. Misschien weten zij inmiddels meer. Zoals het een spannend filosofisch duel betaamt, staan de wijsgeren uiteindelijk lijnrecht tegenover elkaar. Even, heel even zijn ze ‘akkoord’, maar na een paar shotjes Zuid-Duitse schnaps zijn ze ‘absoluut niet akkoord’. Gelukkig maar. Dwars door alle vurige argumenten van de dode mannen heen zien we twee jonge vrouwen, bezeten en begeesterd door de wijsbegeerte, op zoek naar redding voordat het eindigt. Maar alles loopt af, ook een script. Of is er nog tijd? De rollen zijn uitgespeeld, Heidegger en Sartre begraven, maar wij leven nog.

Vrijdag 26 april, 20.00 uur
Toegang €6 (speciaal verlaagde toegangsprijs door samenwerking Maand van de Filosofie, Cultuurtuin en Verhalenhuis Haarlem)

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
26-04 Zitplaats Kleine Zaal € 6
Voeg toe aan winkelmandje

Een literaire en muzikale reis door de heimwee

Een literair-muzikale middag over heimwee en vertepijn: ‘Onder een andere hemel’ rondom het gelijknamige nieuwe boek van Joke J. Hermsen. Een filosofische memoir, een reisverslag en een literair essay ineen, over heimwee en het verlangen naar geborgenheid. Samen met twee geweldige muzikanten, de Oekraïense zangeres Maryana Golovcheko en de Koerdisch-Turkse Ud speler Mehmet Polat, gaat Joke J. Hermsen in Nederland en België op tournee met dit literair, filosofisch en muzikaal programma over heimwee.

Ze verkennen de diepte van de heimwee vanuit een veelkleurig, intercultureel perspectief. Zij geven woord en klank aan een van de oudste ervaringen van de mens, het verlangen naar een thuis. We verlangen echter niet alleen naar een huis, maar dromen ook van de verte: we zijn huismussen en zwervers. Ons leven speelt zich af tussen heimwee naar het vertrouwde en een verlangen naar het onbekende. Waar voelen we ons thuis? Zijn we thuis in het vreemde of in het vertrouwde, in de taal of de cultuur, bij de ander of bij ons zelf? Veel mensen voelen zich ontheemd of zijn op zoek naar een andere, betere plek om te wonen. Kunnen we voorgoed ergens thuis zijn?

Het programma duurt 1,5 uur. Na afloop is er tijd om te signeren.

Joke J. Hermsen (1961) is schrijver en filosoof. Tot haar essayistische werk behoort onder meer Stil de tijd (Jan Hanlo Essayprijs 2011), Kairos. Een nieuwe bevlogenheid (shortlist beste filosofieboek van 2014) en Melancholie van de onrust (essay van de Maand van de Filosofie 2017).

Zondag 21 januari, 15.30 uur

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
21-01 Zitplaats € 15
Voeg toe aan winkelmandje

Henri Krop over een beroemde denker

Spinoza (1632-1677) spreekt al eeuwen tot onze verbeelding. Als kind van Spaans-Portugese joden die onder dwang tot het christendom waren bekeerd, vonden zijn ouders asiel in de nieuwe ‘Republiek der zeven Verenigde Nederlanden, waar zij tot het jodendom terugkeerden. In 1656 deed de nieuwe joodse gemeente Spinoza in de ban, dat wil zeggen zij stoten de jonge Spinoza, die net de handelsfirma van zijn vader had overgenomen uit hun gemeenschap. De reden is nog steeds niet volledig duidelijk. In elk geval voerde Spinoza sindsdien het middelpunt van een kring van rebelse geesten en hij schreef twee hoofdwerken Het Theologisch-politiek Traktaat en de Ethica, die beide als een van de weinige filosofische boeken in de Republiek verboden werden. Toch zij sindsdien te vinden in bijna alle vroegmoderne bibliotheken en vertaald in bijna alle talen van de wereld.

In het tweede deel van zijn lezing zal Henri Krop ingaan op Spinoza’s verdediging van democratie, vrijheid en tolerantie op grond van een ‘godsdienstwetenschappelijk’-politieke analyse. In de Ethica schetst Spinoza een universum waar na de dood van de vader God van de monotheïstische godsdiensten niet langer de mens als de ‘kroon van de schepping’ te zien valt en ontwikkelt hij een ethiek op basis van de menselijke emoties die menselijke solidariteit, begrip en aanvaarding van het lot leert.

Henri Krop (*1954) studeerde theologie en filosofie in Leiden, waar hij in 1987 promoveerde op de middeleeuwse filosoof Johannes Duns Scotus. Tussen 1988 en 2021 werkte hij als universitair (hoofd)docent aan de Erasmusuniversiteit te Rotterdam.  In 2002 verscheen van zijn hand een geannoteerde vertaling van de Ethica en 2014 onder de titel Spinoza, een paradoxale icoon van Nederland, een geschiedenis van het spinozisme in ons land. Sinds 2007 is hij lid van de Amsterdamse Spinoza Kring, die poogt Spinoza het boegbeeld van Amsterdam te laten zijn.

Dinsdag 6 februari, 20.00 uur

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
06-02 Zitplaats € 10 Tickets zijn Uitverkocht.

Jos Kessels over een nieuwe harmonieleer

Hoe kun je de ervaring van muziek beschrijven? Taal is niet in staat uit te drukken wat er met je gebeurt als je luistert naar muziek. Al zijn de klanken zelf nog zo duidelijk, je kunt je beleving ervan niet goed onder woorden brengen, net zomin als van dromen of van geuren en kleuren. Alles wat je erover zegt, klinkt flets. Het doet geen recht aan het bijzondere van je ervaring en aan je emotie. Toch is muziek te belangrijk om onbesproken te blijven. Zij is een grotere openbaring dan alle wijsheid en filosofie, vond Beethoven. Zonder muziek zou het leven een vergissing zijn, schreef Nietzsche. 

‘Muziek openbaart het diepste wezen van de wereld en spreekt de diepste wijsheid uit, in een taal die de rede niet kan verstaan.’
– Arthur Schopenhauer
Muzikaal weten

Gelukkig staan ons naast de gewone taal nog andere uitdrukkingsvormen ter beschikking, zoals poëzie, beeldtaal en kunst. Die hebben een wijder bereik dan de gewone taal. Maar het gebruik daarvan veronderstelt een andere manier van denken over muziek en een andere opvatting van kennis. Die leiden tot een nieuwe harmonieleer waarmee het wel mogelijk is om uitdrukking te geven aan wat je beleeft in muziek. Taal geven aan muziek onderzoekt deze rijke vorm van muzikaal weten, waarover ieder mens van nature beschikt.

Jos Kessels

Jos Kessels (1948) studeerde rechten en filosofie en werkte aanvankelijk als musicus, journalist en filosofiedocent. Hij schreef een proefschrift over kennistheorie en filosofieonderwijs en specialiseerde zich in de theorie en praktijk van het socratisch gesprek. Sinds 25 jaar leidt Kessels gesprekken en trainingen met managers en bestuurders in verschillende sectoren van de samenleving: gezondheidszorg, overheid, politie, onderwijs, banken. Hij werkt vanuit bureau Eidoskoop, dat zich toelegt op onderzoek en ontwikkeling van ideeën. Kessels publiceerde bij Boom onder meer Geluk en wijsheid voor beginners (zesde druk 2012), Vrije ruimte (vijfde druk 2013), Spelen met ideeën (2012), Scholing van de geest (2014) en Het welgetemperde gemoed (2019).

Dinsdag 2 april, 20.00 uur

Soort Ticket Prijs Winkelmandje
02-04 Zitplaats € 10
Voeg toe aan winkelmandje